بهترین فیلم‌هایی که چهره واقعی دیکتاتورها را نشان می‌دهند

قدرت، در طول تاریخ، فقط مرزها را جابه‌جا نکرده بلکه سرنوشت آدم‌ها را هم تغییر داده است. بسیاری از تمدن‌ها زیر سایه تصمیم‌های رهبرانی شکل گرفته‌اند که یا ستایش شده‌اند یا با ترس و نفرت اکنون توسط ملت خودشان به یاد آورده می‌شوند. طبیعی است که سینما و هنرمندان برای به تصویر کشیدن رنج بشریت به سراغ ساخت آثاری در ارتباط با دیکتاتورهایی مثل هیتلر و استالین بروند.

فیلم‌ها و آثار ادبی زیادی رنج مردمانی را روایت کرده‌اند که زیر حکومت‌های سرکوبگر زندگی می‌کرده‌اند. اما آثاری که خودِ دیکتاتور را در مرکز داستان قرار می‌دهند، کمیاب‌ترند؛ فیلم‌هایی که تلاش می‌کنند تا چهره خداگونه و بزرگ دیکتاتورها را بشکنند و آن‌ها را به مثابه انسانی آسیب پذیر، با ضعف درونی و خودشیفتگی بیمارگون به تصویر بکشند.

این نزدیکی به چهره واقعی دیکتاتورها در دل یک فیلم گاهی راحت نیست. وقتی تصویر اسطوره‌ای یا هیولایی یک دیکتاتور برای مخاطب فرو می‌ریزد و با انسانی پیچیده روبه‌رو می‌شویم، احساس دوگانه‌ای شکل می‌گیرد؛ هم درک می‌کنیم، هم می‌خواهیم این همه زشتی را پس بزنیم. شاید همین تضاد است که چنین فیلم‌هایی را ماندگار کرده است.

در این فهرست از مجله سینمایی مستر دیالوگ، سراغ آثاری رفته‌ایم که زندگی دیکتاتورها را در دوره‌ها و جغرافیاهای مختلف به تصویر کشیده‌اند؛ از امپراتوران باستان تا مستبدان قرن بیستم. فیلم‌هایی که هر کدام، از زاویه‌ای متفاوت، سازوکار قدرت و بهای آن را روایت می‌کنند.

فیلم The Devil’s Double

• تاریخ انتشار: 2011
• ژانر: اکشن و هیجان انگیز
• کارگردان: لی تاماهوری
• بازیگران: راد راوی، دامینیک کوپر، دار سلیم و…
• امتیاز(IMDB): 7 از 10

این فیلم بر اساس روایت‌های زندگی لطیف یحیی ساخته شده؛ مردی که ادعا می‌کند سال‌ها به‌عنوان بدل عدی حسین، پسر بزرگ  دیکتاتور عراق یعنی صدام حسین، زندگی کرده است. داستان از همین نقطه شروع می‌شود: شباهتی اجباری که به اسارت ختم می‌شود.

دامینیک کوپر در نقشی دوگانه ظاهر می‌شود؛ در سکانس‌هایی زندگی یحیی را به تصویر می‌کشد و در سکانس‌هایی دیگر چهره‌ای از پسر یک دیکتاتور بزرگ را به مخاطب نشان می‌دهد. تفاوت این دو شخصیت، ستون اصلی فیلم است. یحیی مردی ترسیده است که ناخواسته در دل قدرت و سیاست قرار گرفته است. عدی اما چهره‌ای دیگر دار و مخاطب او را شخصی خودشیفته، بی‌رحم و بی‌پروا می‌بیند. دو روی یک سکه که هر لحظه شما را به فکر وا می‌دارد.

فیلم با نشان دادن شباهت ظاهری این دو، فاصله اخلاقی‌شان را پررنگ‌تر می‌کند. عدی نمونه‌ای عریان از فسادِ قدرت است؛ کسی که خشونت و انسانیت زدایی را بخش مهمی از زندگی می‌داند و هیچ مرز اخلاقی ندارد. صحنه‌هایی که بی‌دلیل آدم‌ها را تحقیر یا قربانی می‌کند، بیش از آنکه شوک‌آور باشند، نگران‌کننده‌اند؛ چون به مخاطب یادآوری می‌کنند که این سکانس‌ها برگی مهم از تاریخ معاصر هستند.

فیلم Quo Vadis

• تاریخ انتشار: 1952
• ژانر: اکشن و ماجراجویانه
• کارگردان: مروین لیروی
• بازیگران: مارینا برتی، رابرت تیلور، نورمن وولند، انتسو فی‌یرمونته، لیا دی لئو، لیانا دل بالتسو، آلفردو ریتسو و آلفردو وارلی
• امتیاز(IMDB): 7.1 از 10

در میان حماسه‌های تاریخی کلاسیک هالیوود، فیلم سینمایی «Quo Vadis» یکی از پرخرج‌ترین و باشکوه‌ترین فیلم‌هایی است که می‌توانید درمورد دیکتاتورها تماشا کنید. جالب است بدانید که این سینمایی کلاسیک در گیشه موفق بود و توانست برای به دست آوردن 8 جایزه از جشنواره اسکار نامزد شود. عنوان فیلم با درون مایه آن رابطه تنگاتنگی دارد. «Quo Vadis» که در زبان لاتین به معنای «کجا می‌روی؟» است، پرسشی است که دقیقا مروین لیروی تلاش کرده تا به آن پاسخ دهد.

داستان در واپسین سال‌های دودمان ژولیو–کلودین و دوران حکومت Nero می‌گذرد. محور اصلی روایت فیلم، ژنرالی رومی با بازی رابرت تیلور است که دل‌ باخته دختری مسیحی (دبورا کر) می‌شود؛ عشقی که باورها و وفاداری‌هایش را به چالش می‌کشد.

در کنار این خط داستانی عاشقانه و عاطفی، چهره نرو، با بازی به‌یادماندنی پیتر اوستینف، به‌تدریج پررنگ‌تر به تصویر کشیده می‌شود. نرو در این تصویر، حاکمی خودشیفته و بی‌ثبات است که ناکامی‌هایش را به گردن مسیحیان می‌اندازد. عطش قدرت او را آهسته آهسته به جنون می‌کشاند، تا جایی که فرمان آتش‌ زدن روم را صادر می‌کند! فرمانی که اوج  سقوط اخلاقی برای اوست.

اگرچه فیلم بر رابطه عاشقانه دو شخصیت اصلی تمرکز دارد، اما آنچه در ذهن می‌ماند، تصویر امپراتوری است که به جنون رسیده و کمر همت به نابودی ملت خود بسته است. بار دیگر در این سینمایی شما می‌توانید دو روی سکه غریزه زندگی و مرگ را در آدمی تماشا کنید.

فیلم The Last King of Scotland

• تاریخ انتشار: 2006
• ژانر: هیجان انگیز و درام
• کارگردان:  کوین مک‌دونالد
• بازیگران: فارست ویتاکر، جیمز مک‌آووی، کری واشینگتن و سایمن مک‌برنی
• امتیاز(IMDB): 7.6 از 10

این فیلم به کارگردانی کوین مک‌ دونالد، روایتگر بخشی از زندگی دیکتاتور عیدی امین است. عیدی امین، دیکتاتور اوگاندا بود که نامش در تاریخ با خشونت و سرکوب گره خورده است. فارست ویتاکر برای بازی در نقش آمین اسکار گرفت. داوران به او به این علت که به خوبی توانسته تصویر وحشتناک و کاریزماتیک یک دیکتاتور را به تصویر بکشد، جایزه دادند.

داستان این سینمایی از زاویه دید یک پزشک جوان اسکاتلندی به نام نیک (با بازی جیمز مک‌آوی) روایت می‌شود؛ پزشکی که ابتدا مجذوب جذابیت و اعتماد به‌ نفس عیدی امین می‌شود و خیلی زود خودش را در دل حلقه نزدیکان او جای می‌دهد. اما هرچه جلوتر می‌رود، لایه‌های تاریک‌تری از قدرت را می‌بیند؛ جایی که شوخی‌ها جای خود را به تهدید می‌دهند و اعتماد به ترس تبدیل می‌شود.

فیلم بیش از آنکه صرفاً به تصویر کشیدن زندگی‌ نامه باشد، مطالعه‌ای درباره اغوای قدرت است. نشان می‌دهد چگونه یک دیکتاتور می‌تواند اطرافیانش را هم در کثافت قدرت غرق کند.

فیلم Mongol

• تاریخ انتشار: 2007
• ژانر: جنگی و تاریخی
• کارگردان: سرگئی بادروف
• بازیگران: تادانابو آسانو، باتورج-ئین باسانجاب، چولونی خولان و سون هونگ‌لی
• امتیاز(IMDB): 7.2 از 10

این فیلم روسی–قزاقی به سراغ سال‌های زندگانی چنگیزخان مغول می‌رود؛ زمانی که هنوز با نام تموجین شناخته می‌شد. داستان فیلم به شکل خطی و ساده روایت نمی‌شود. کارگردان تلاش می‌کند تا از دل فلش‌ بک‌ها پیش برود و تکه‌تکه، مسیری را نشان می‌دهد که از کودکی پرآشوب چنگیز شروع می‌شود و به رهبری یک ارتش ختم می‌گردد.

مرگ زودهنگام پدر، خیانت‌های قبیله‌ای و سال‌های تبعید، فقط حادثه نیستند؛ هرکدام بخشی از شکل‌ گیری جهان‌ بینی چنگیز خان مغول را می‌سازند. فیلم تلاش می‌کند نشان دهد تموجین چگونه در دل همین بحران‌ها، هویت و ارزش‌های مغولی خود را تثبیت می‌کند.

سینمایی «Mongol» چنگیز خان را صرفاً به‌عنوان یک چهره خونریز تصویر نمی‌کند. چهره‌ای که شاید ما ایرانیان به درستی از او داریم و او را فردی بی‌رحم و مجنون می‌دانیم. اگرچه چنگیزخان به مانند دیگر دیکتاتورهای حاضر در لیست کنونی، دولتی با سرکوب ویژه شکل نداده بود؛ اما چهره او به عنوان یکی از پادشاهان خودکامه در طول تاریخ بشریت شناخته شده است.

اگر به تاریخ علاقه دارید، بیشتر تماشا کنید:  بهترین فیلم های تاریخی 2024؛ از گلادیاتور تا سرگذشت امی واینهاوس

فیلم Downfall

• تاریخ انتشار: 2004
• ژانر: تاریخی و درام
• کارگردان: الیور هیرشبیگل
• بازیگران: برونو گانتس، الکساندرا ماریا لارا، یولیانه کولر، کورینا هارفوش، کریستیان برکل و توماس کرتشمن
• امتیاز(IMDB): 8.2 از 10

آخرین روزهای زندگی هیتلر چگونه گذشت؟ این سوالی است که سینمایی «سقوط» به کارگردانی الیور هرشبیگل تلاش می‌کند تا به آن پاسخ بدهد. سقوط را می‌توانیم یکی از دقیق‌ترین و پرهزینه‌ترین فیلم های دیکتاتوری تولید شده توسط سینمای آلمان بدانیم. این فیلم در اسکار ۲۰۰۴ نامزد بهترین فیلم خارجی‌ زبان شد و بعدها در فهرست بهترین فیلم های جنگ جهانی هم جای گرفت.

روایت بر اساس چندین منبع تاریخی و خاطرات نزدیکان حلقه درونی هیتلر شکل گرفته و تمرکزش روی دوازده روز پایانی زندگی اوست. داستان درست در اواخر آوریل ۱۹۴۵ در پناهگاه زیرزمینی برلین روایت می‌شود، جایی که ماشین عظیم نظامی و سیاسی رایش سوم عملاً فرو می‌ریزد.

داستان از زاویه دید تراودل یونگه، منشی جوان هیتلر، پیش می‌رود. همین انتخاب زاویه دید باعث می‌شود فضای بسته و خفه‌ کننده سنگر، ملموس‌تر شود. بیرون، شهر در حال سقوط است. داخل پناهگاه، انکار، توهم و فرمان‌های بی‌اثر توسط دیکتاتور آلمان ادامه دارد.

فیلم بیش از آنکه صحنه‌های نبرد را نمایش دهد، فروپاشی یک ایدئولوژی را در چهره رهبرانش ثبت می‌کند؛ لحظه‌ای که قدرتی مطلق، دیگر هیچ کنترلی بر واقعیت ندارد. نتیجه، نه فقط مرگ هیتلر و اطرافیانش، بلکه تصویری عریان از پایان یک نظام است.

فیلم  Napoleon

• تاریخ انتشار: 2023
• ژانر: جنگی
• کارگردان: ریدلی اسکات
• بازیگران: واکین فینیکس و ونسا کربی
• امتیاز(IMDB): 6.3 از 10

«ناپلئون» به کارگردانی ریدلی اسکات در نوامبر ۲۰۲۳ ابتدا در پاریس به نمایش درآمد و کمی بعد توسط سونی پیکچرز در آمریکا و بریتانیا اکران شد. نسخه کامل‌تر آن نیز از طریق Apple TV+ منتشر شد. فیلم در گیشه به فروش بیش از ۲۱۴ میلیون دلار رسید و واکنش‌های متفاوتی دریافت کرد. عده‌ای ریدلی اسکات و خواکین فینیکس را بابت به تصویر کشیدن صحنه‌های نبرد و زندگی شخصی ناپلئون تحسین کردند و عده‌ای دیگر از منتقدین باور داشتند که این سینمایی تحریفی بزرگ از تاریخ محسوب می‌شود.

این فیلم زندگی ناپلئون بناپارت را از زاویه‌ شخصی‌تری روایت می‌کند؛ از صعود برق‌آسای او در ارتش فرانسه تا تبدیل‌ شدنش به امپراتور در روایت این سینمایی جای گرفته‌اند. تمرکز فیلم فقط بر صحنه‌های جنگ نیست، بلکه رابطه پیچیده و پرتنش او با ژوزفین را نیز در مرکز روایت قرار می‌دهد.

ریدلی اسکات تلاش می‌کند ناپلئون را نه صرفاً به‌عنوان یک فرمانده نابغه، بلکه به‌عنوان انسانی جاه‌ طلب، آسیب‌ پذیر و گاه متزلزل نشان دهد. نتیجه، پرتره‌ای است که میان شکوه نظامی و ضعف‌های شخصی در نوسان است.

پیش‌تر در مجله مستر دیالوگ به معرفی فیلم ناپلئون 2023 و نقدهای منتشر شده از آن پرداخته‌ایم. پیشنهاد می‌کنیم پیش از تماشا سری به مطلب گفته شده بزنید.

فیلم I, Claudius

• تاریخ انتشار:  1976
• ژانر: زندگی نامه‌ای، درام و تاریخی
• کارگردان: هربرت وایز
• بازیگران: درک جاکوبی، جان هرت، سیان فیلیس، لیویا، برایان بلسد و جیمز فوکنر
• امتیاز(IMDB): 8.8 از 10

اگرچه مطلب حاضر درمورد فیلم های دیکتاتوری است، اما حیف است که در این میان به یکی از بهترین مینی سریال های جهان در ژانر تاریخی یعنی I, Claudius اشاره‌ای نداشته باشیم.

این مینی‌ سریال اقتباسی است از دو رمان تاریخی رابرت گریوز، «من، کلادیوس» و «کلادیوس خدا». داستان، صعود غیرمنتظره Claudius به قدرت را روایت می‌کند؛ مردی که در کودکی به‌ دلیل لکنت و ضعف جسمانی جدی گرفته نمی‌شد و در سایه خاندان جولیو–کلودین رشد کرد. خانواده‌اش او را بی‌خطر می‌دانستند. همین بی‌خطر به نظر رسیدن، بزرگ‌ترین امتیازش برای به قدرت رسیدن شد.

پس از حکومت خون خوارانه کالیگولا، کلادیوس تقریباً به‌طور اتفاقی بر تخت می‌نشیند؛ چون کسی تصور نمی‌کند آدم بی‌آزار و کم‌خطری مثل او عطش قدرت را داشته باشد.

اما سریال فقط داستانی درباره رسیدن به قدرت را روایت نمی‌کند بلکه قصد دارد تا نشان دهد چطور مردانی چون کلادیوس در دل توطئه‌ها مختلف برای ماندن در قدرت هرکاری می‌کنند. کلادیوس در روایت درک جاکوبی، هم سیاستمداری محتاط است و هم مردی که می‌کوشد عاقلانه حکومت کند. با این حال، در دنیایی که جاه‌ طلبی و خیانت به قاعده‌ای تبدیل شده است، خیرخواهی تضمینی برای بقای یک سیاست مدار نیست!

فیلم  The Dictator Hunter

• تاریخ انتشار: 2011
• ژانر: مستند
• کارگردان: Klaartje Quirijns
• بازیگران: –
• امتیاز(IMDB): 7.3 از 10

این مستند سراغ چهره‌ای می‌رود که معمولاً در فیلم‌ های سیاسی کمتر دیده می‌شود: وکیل. داستان درباره تلاش‌های رید برودی، حقوقدان حوزه حقوق بشر است که سال‌ها پیگیر محاکمه حسین حبری (Hissène Habré)، دیکتاتور سابق چاد، بوده است.

فیلم تمرکزش را روی میدان نبردی متفاوت می‌گذارد؛ در واقع خبری از تانک و ارتش نیست، بلکه مخاطب تنها با دادگاه و پرونده‌های حقوقی روبروست. روند طولانی جمع‌آوری شهادت‌ها، فشارهای سیاسی و موانع بین‌المللی نشان می‌دهد محاکمه یک دیکتاتور فقط به افشای جنایت‌ها محدود نمی‌شود؛ اثبات آن‌ها در چارچوب قانون، مسیری فرسایشی و پیچیده است.

فیلم  Triumph of the Will

• تاریخ انتشار:  1935
• ژانر: مستند
• کارگردان: لنی ریفنشتال
• بازیگران: آدولف هیتلر، هرمان گورینگ و دیگر سران نازی
• امتیاز(IMDB): 7.1 از 10

«پیروزی اراده» یکی از شناخته‌ شده‌ترین نمونه‌های موفق پروپاگاندا در تاریخ است. این مستند، گردهمایی چهار روزه حزب نازی در نورنبرگ را ثبت می‌کند و تصویری منسجم، باشکوه و کاملاً هدایت‌ شده از حزب ارائه می‌دهد؛ تصویری که آدولف هیتلر را نه صرفاً یک سیاستمدار، بلکه رهبری کاریزماتیک و مقدس نشان می‌دهد.

فیلم با نمایش سخنرانی‌های چهره‌هایی مانند گوبلز و جمعیت‌های عظیمی که منظم و هماهنگ گرد آمده‌اند، قدرت و نفوذ حزب را برجسته می‌کند. ترکیب نماهای حساب‌ شده، حرکت‌های دوربین و فضاسازی آیینی، حال‌وهوایی ایجاد می‌کند که بیشتر به یک مراسم مذهبی شباهت دارد تا یک گردهمایی سیاسی. همین رویکرد، هاله‌ای اسطوره‌ای پیرامون هیتلر می‌سازد.

امروزه این فیلم به‌ خاطر پیامش تحسین نمی‌شود، بلکه به دلیل تاثیرگذاری و بی‌نقص بودن از نظر فنی مورد مطالعه و توجه قرار می‌گیرد. لنی ریفنشتال با استفاده از زبان تصویر، نشان داد سینما چگونه می‌تواند ایدئولوژی را جذاب و باورپذیر جلوه دهد.

فیلم  The Great Dictator

• تاریخ انتشار:  1940
• ژانر: کمدی سیاه و جنگی
• کارگردان: چارلی چاپلین
• بازیگران: چارلی چاپلین، جک اوکی و هنری دنیل
• امتیاز(IMDB): 8.4 از 10

سینمایی The Great Dictator را شاید کمتر کسی ندیده باشد. این فیلم که یکی از بهترین فیلم های کمدی سیاه و فیلم های جنگی در طول تاریخ است به جهت به تصویر کشیدن تصویری خیالی از دیکتاتور آلمان، هیتلر،  در میان مخاطبین و منتقدین سینما شناخته می‌شود.

چارلی چاپلین در یک سو، نقش آدنوید هینکل را بازی می‌کند؛ دیکتاتور کشور خیالی توماینیا که آشکارا یادآور هیتلر است. در سوی دیگر، آرایشگری یهودی را می‌بینیم که قربانی فضای سرکوب‌گر حکومت شده و ناخواسته در مسیر مقاومت قرار می‌گیرد.

فیلم روایتش را میان این دو چهره تقسیم می‌کند: از یک طرف، زندگی روزمره و محدودشده یهودیان؛ از طرف دیگر، تصویر کاریکاتوری و مضحک از یک رژیم فاشیستی. چاپلین حتی نسخه‌ای طنزآلود از بنتو موسیلینی را با نام «بنزینو ناپالونی» وارد داستان می‌کند؛ شخصیتی پرمدعا و رقابت‌جو که در خودبزرگ‌بینی دست‌کمی از هینکل ندارد.

«The Great Dictator» فقط یک کمدی و اثری هجو آمیز از هیتلر نیست. پشت شوخی‌ها و صحنه‌های به‌یادماندنی‌اش، نقدی جدی بر کیش شخصیت و جنون قدرت قرار دارد. شاید به همین دلیل است که با وجود گذشت دهه‌ها، همچنان یکی از جسورانه‌ترین واکنش‌های سینما به فاشیسم محسوب می‌شود.

بیشتر بخوانید:   معرفی و دانلود فیلم دیکتاتور بزرگ؛ شاهکاری از چارلی چاپلین

جمع بندی

فیلم‌هایی که به زندگی دیکتاتورها می‌پردازند، فقط درباره به تصویر کشیدن قدرت نیستند؛ بلکه قصد دارند تا پیامدهای استبداد را به خوبی نشان دهند. این آثار به وضوح درباره لحظه‌‌هایی است که تصمیم‌های یک نفر، سرنوشت میلیون‌ها نفر را تغییر می‌دهد. بعضی از این آثار، مثل Downfall یا The Last King of Scotland، از دل تاریخ روایت می‌کنند. بعضی دیگر، مثل The Great Dictator، با زبان طنز و تخیلی به همان پدیده حمله می‌کنند. حتی مستندی مانند The Dictator Hunter نشان می‌دهد ماجرا فقط به دوران حکومت محدود نمی‌شود؛ گاهی سال‌ها بعد، در دادگاه‌ها ادامه پیدا می‌کند.

وجه مشترک همه این آثار یک چیز است: تلاش برای نزدیک شدن به چهره قدرت.  اینکه دیکتاتورها چگونه ساخته می‌شوند، چگونه حکومت می‌کنند و چرا سقوطشان به امری اجتناب‌ ناپذیر تبدیل می‌شود. اگر به تاریخ، سیاست یا پیچیدگی‌های روانی قدرت علاقه دارید، این فیلم‌ها فقط سرگرم‌ کننده نیستند؛ زاویه دید خوبی درمورد تاریخ می‌دهند. درنهایت اگر دوست داشتید در کامنت‌ها برای ما بنویسید: کدام فیلم را تماشا کرده‌اید و به نظر شما بهترین فیلم دیکتاتوری که در تاریخ ساخته شده است کدام اثر است؟